Avrupa Konseyi İşkenceyi Önleme Komitesi’nin (CPT) Türkiye’ye ilişkin 2021 ve 2024 ziyaret raporları yayımlandı. Raporlarda cezaevi nüfusundaki hızlı artış, kötü muamele ve falaka iddiaları, ağırlaştırılmış müebbet hükümlülerinin uzun süreli tecridi ile kadın ve LGBTİ+ mahpusların koşullarına dikkat çekildi.
Avrupa Konseyi İşkenceyi Önleme Komitesi’nin (CPT) Türkiye’ye ilişkin iki raporu 6 Ekim 2026’da yayımlandı. Raporlardan ilki, 11-25 Ocak 2021 tarihleri arasındaki periyodik ziyareti; ikincisi ise 13-22 Şubat 2024 tarihlerindeki özel amaçlı ziyareti kapsıyor.
CPT, 2021 ziyaretinde kolluk birimlerindeki gözaltı uygulamaları ve cezaevlerindeki koşulları incelerken, 2024 ziyaretinde özellikle yüksek güvenlikli cezaevleri ile kadın ve LGBTİ+ mahpusların durumuna odaklandı.
Mahpus sayısı 192 binden 337 bin 760’a çıktı
İki rapor arasındaki en dikkat çekici değişimlerden biri cezaevi nüfusundaki artış oldu. CPT, Ocak 2021’de Türkiye’deki mahpus sayısının 2019 sonundaki yaklaşık 290 binden 192 bine gerilediğini kaydetti. Raporda bu düşüşte infaz düzenlemeleri, denetimli serbestlik ve Covid-19 dönemindeki izin uygulamalarının etkili olduğu belirtildi.
Ancak 2024 ziyaretinde tablo tersine döndü. CPT’ye göre Haziran 2024’te Türkiye’deki toplam mahpus sayısı 337 bin 760’a ulaştı. Bu sayı, 2021’deki seviyenin yaklaşık 1,8 katına denk geliyor.
CPT, Türkiye’nin 100 bin kişi başına yaklaşık 395 mahpusla Avrupa Konseyi üyesi ülkeler arasında en yüksek hapsedilme oranına sahip olduğunu belirtti.
2024 ziyaretinde cezaevi kapasitesi yaklaşık 295 bin 700 olmasına rağmen ülkedeki mahpus sayısı 307 bin civarındaydı. Haziran ayında ise sayı 337 bin 760’a yükseldi.
Komite, aşırı kalabalık sorununun yalnızca yeni cezaevleri inşa edilerek çözülemeyeceği uyarısında bulundu. CPT’ye göre cezaevine gönderilen kişi sayısı ve kişilerin cezaevinde kaldığı süre azaltılmadığı sürece yeni cezaevleri sorunu kalıcı biçimde çözmeyecek.
2021 raporunda elektrik şoku ve kötü muamele iddiaları
2021 raporunda CPT, polis ve jandarma gözaltılarında çok sayıda kötü muamele iddiası aldı.
Raporda bazı kişilerin kontrol altına alınıp kelepçelendikten sonra dövüldüğü, bazı kişilerin ise polis merkezlerinde veya araçlarda kötü muamele gördüğü belirtildi. İddialar arasında tokat, yumruk, tekme, cop ve sert cisimlerle vurma yer aldı.
CPT ayrıca bazı kişilerin bilgi vermeye veya suçlamaları kabul etmeye zorlamak amacıyla kötü muamele gördüğünü aktardı.
Rapordaki dikkat çekici bulgulardan biri de aralarında çocukların bulunduğu kişilerin el tipi cihazlarla elektrik şokuna maruz bırakıldıklarına ilişkin birbiriyle uyumlu anlatımlar oldu.
Komite, kötü muamele iddialarının etkili biçimde soruşturulmasını, kolluk personelinin denetim ve eğitimlerinin güçlendirilmesini ve İçişleri Bakanı tarafından kötü muamelenin yasa dışı olduğuna ilişkin açık bir mesaj verilmesini istedi.
Diyarbakır T Tipi Cezaevi’nde falaka iddiası
2021 raporunda Diyarbakır da özel olarak yer aldı. CPT, Diyarbakır T Tipi Cezaevi No. 3’te bir mahpusun cezaevi görevlileri tarafından falakaya maruz bırakıldığı yönündeki şikâyeti kayda geçirdi.
Rapora göre mahpusun avukatı aracılığıyla savcılığa başvurmasının ardından tıbbi muayene dokuz gün sonra gerçekleştirildi. CPT, bu kadar geç yapılan muayenelerin kötü muamelenin izlerini tespit etmek açısından büyük ölçüde işlevsiz kalabileceğini belirtti.
Aynı raporda Kayseri T Tipi Cezaevi No. 1’de falaka şikâyetinde bulunan bir mahpusun tıbbi muayenesinin de savcılığa yapılan başvurudan 18 gün sonra gerçekleştirildiği aktarıldı.
CPT ayrıca Diyarbakır T Tipi Cezaevi No. 3 ve Kayseri T Tipi Cezaevi No. 1’de personelin güç kullanımına ilişkin merkezi bir kayıt sistemi bulunmadığını belirledi.
2024’te Antalya’da yeniden falaka iddiaları
2024 raporunda ise Antalya S Tipi Cezaevi’ndeki uygulamalar dikkat çekti. CPT, hızlı müdahale ekiplerinin müdahaleleri sırasında mahpuslara tokat, yumruk, tekme ve copla vurulduğuna ilişkin birden fazla inandırıcı iddia aldı.
İki vakada mahpuslar ayak tabanlarına copla vurulduğunu, yani falaka uygulandığını söyledi. Vakaların birinde CPT doktoru, mahpusun vücudundaki yeni yaralanmaların anlatımlarla uyumlu olduğunu değerlendirdi.
Böylece 2021’de Diyarbakır ve Kayseri’de kayda geçen falaka şikâyetlerinden birkaç yıl sonra benzer iddialar 2024 raporunda da yer aldı.
Ağırlaştırılmış müebbet hükümlülerine uzun süreli tecrit
CPT’nin iki raporundaki ortak eleştirilerden biri ağırlaştırılmış müebbet hükümlülerinin tutulma koşulları oldu.
2024 ziyaretinde Komite, yüksek güvenlikli cezaevlerinde ağırlaştırılmış müebbet hükümlülerinin önemli bir bölümünün aylar, hatta yıllar boyunca fiilî tecrit koşullarında tutulduğunu tespit etti.
Bazı mahpusların hücrelerinde günde 21 saat veya daha fazla kaldığı, hücreden çıkabildikleri düzenli faaliyetin ise çoğunlukla tek başına yapılan günlük açık hava egzersiziyle sınırlı olduğu belirtildi.
CPT, uzun süreli tecridin mahpusların ruhsal, fiziksel ve sosyal sağlığı üzerinde ağır sonuçlar doğurabileceğini ve bazı koşullarda insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele niteliğine ulaşabileceğini kaydetti.
Komite, tek başına tutulan mahpuslara her gün en az iki saat anlamlı insan teması sağlanmasını istedi. Ayrıca ağırlaştırılmış müebbet hükümlülerine yönelik mevcut infaz rejiminin temel yaklaşımını yeniden “temelden kusurlu” olarak nitelendirerek sistemin tamamen gözden geçirilmesi çağrısında bulundu.
Kadın mahpusların sayısı arttı
CPT verilerine göre kadın mahpusların sayısı da 2021-2024 döneminde arttı.
Ocak 2021’de 10 bin 762 olan kadın mahpus sayısı, Haziran 2024’te 14 bin 213’e yükseldi. Kadın mahpuslar toplam cezaevi nüfusunun yüzde 4,2’sini oluşturdu.
Antalya L Tipi Cezaevi’nin kadın bölümünde 351 yetişkin kadın, bir 16 yaşında kız çocuğu ve çocuklarıyla birlikte kalan 12 anne bulunuyordu.
CPT, bazı kadınların kaba ve aşağılayıcı sözlere maruz kaldığını, bir kadının ise cezaevine kabulü sırasında bir görevlinin kendisini tokatladığını ve başka bir görevlinin saçını çektiğini anlattığını aktardı.
Komite, çocuklarıyla kalan anneler için uygun yaşam koşulları oluşturulmasını ve annelerin çocuklarıyla birlikte disiplin cezası olarak hücre hapsine konulmamasını istedi.
LGBTİ+ mahpuslara fiilî tecrit
2024 raporunda LGBTİ+ mahpusların koşullarına da geniş yer verildi.
Antalya L Tipi Cezaevi’nde kendisini eşcinsel olarak tanımlayan bazı mahpusların, “eşcinsel olduğunu belgeleyen” bir sertifika alınana kadar aylarca fiilî tecrit koşullarında tutulduğu tespit edildi.
Tek kişilik hücrelerde tutulan bazı trans kadınlar ve gey mahpusların ise günde 23 saat hücrelerinde kaldığı, yalnızca bir saat açık havaya çıkarıldığı belirtildi.
CPT, bu kişilerin büyük bölümünün herhangi bir disiplin ihlali gerçekleştirmediğine dikkat çekerek, her gün en az iki saat anlamlı insan teması sağlanmasını istedi.
Raporda ayrıca trans bir mahpusun 2023 boyunca yaklaşık 10 ay erkek mahpusların bulunduğu bölümde tutulduğu, bu süreçte cinsel taciz, fiziksel saldırı, aşağılanma ve dışlanma yaşadığını anlattığı aktarıldı.
Cezaevlerinde sağlık personeli yetersiz
CPT, 2024 raporunda cezaevlerindeki sağlık hizmetlerinde de personel eksikliğine dikkat çekti.
Yaklaşık 2 bin 400 mahpusun bulunduğu Antalya L Tipi ve Maltepe L Tipi cezaevlerinin her birinde yalnızca iki yarı zamanlı pratisyen hekim bulunuyordu. Bazı cezaevlerinde gece saatlerinde hiçbir sağlık personelinin bulunmadığı da kaydedildi.
Komite, psikiyatri ve psikolojik desteğin güçlendirilmesini, uyuşturucu bağımlılığı bulunan mahpuslar için kapsamlı bir destek stratejisi oluşturulmasını ve tıbbi gizliliğin korunmasını istedi.
2021 ziyaretinde yaklaşık 150 mahpusun bulunduğu Diyarbakır Yüksek Güvenlikli Cezaevi No. 1’de haftada iki yarım gün çalışan yarı zamanlı bir pratisyen hekim ve yarı zamanlı bir hemşire bulunuyordu. Yaklaşık 650 mahpusun bulunduğu Diyarbakır T Tipi Cezaevi No. 3’te ise yarı zamanlı bir doktor ve yarı zamanlı bir hemşire görev yapıyordu.
CPT: Çözüm yeni cezaevleri değil, nüfusu azaltacak politikalar
CPT’nin iki raporundan çıkan temel mesaj, cezaevi kapasitesinin artırılmasının tek başına çözüm olmadığı yönünde.
Türk makamları, son 20 yılda düşük standartlı 36 eski cezaevinin kapatıldığını, 70 yeni ve daha büyük kapasiteli cezaevinin açıldığını bildirdi. Ayrıca 2025 sonuna kadar 24 yeni cezaevinin daha faaliyete geçirilmesinin ve kapasitenin 20 bin artırılmasının planlandığını aktardı.
Ancak CPT, mahpus sayısını artıran ceza politikaları değiştirilmediği sürece yeni cezaevleri inşa etmenin aşırı kalabalık sorununu çözmeyeceğini vurguladı.
Komiteye göre çözüm; cezaevine gönderilen kişi sayısının azaltılması, tutukluluk ve hapis sürelerinin gözden geçirilmesi ve ceza politikalarının yeniden değerlendirilmesinden geçiyor.
Sur Ajans/ Haber Merkezi